i b sng Cm

16:15 17/03/2020

Sng Cm, mt nhnh ca sng Kinh Thy chy vo a phn Hi Phng ti xm Tr Te, x An Sn, huyn Thy Nguyn, thnh ph Hi Phng. Sng chy theo hng ty bc ng nam, ri chuyn hng ng, ng nam, ra bin ti ca Cm. Sng di 37km, rng trung bnh t 400-600m, su t 6-8m. Sch i Nam Nht Thng ch cho bit Tn Trc Ct, rng 90 trng, thy triu ln su 2 trng 5 thc, tc gi ng 3 ca Cm, c t th s, l a im xung yu

Sông có tên “Cm” vì chy qua làng “Cm”, “ca Cm”, mt tên gi khác ca làng Gia Viên, huyn An Dng xa. S d gi là làng Cm, bi vùng t ca sông này thi phong kin là ni tàu thuyn có th t bin ngc lên Thng Long và vùng ng bng trung du Bc B nhanh và thun tin nht, nên có l vì th mà cha ông ta ã cm ngi nc ngoài vào li sông này. Mãi n thi T c mi t trm Thu quan nhu vin (lúc u bãi sông làng An Biên, sau chuyn lên làng Lng Quy, xã Lê Li, huyn An Dng). Nh vy, vào cui th k 19, tuy có m ca sông Cm, nhng n ngã 3 Ninh Hi (mom Thy i bây gi), thì tàu thuyn ca ngi nc ngoài phi theo ng sông Trm Bc, chuyn sang sông Lch Tray, ch không c i vào sông Kinh Môn, Kinh Thày ngc lên sông Hng, sông Lc u.

i thay bên b sông Cm

Sông Cm là sông ln, quan trng vào loi bc nht Hi Phòng, gi v trí quan yu v chính tr, kinh t, quc phòng và vn hóa không ch ca a phng mà ca min Bc Vit Nam. Chính vì vy mà t hàng ngàn nm trc, ngi Vit ã t c ven sông m t, lp làng, sáng to nên nn vn hóa bn a dc hai bên b sông.

Ti vùng thng lu sông Cm, trên mnh t An Sn, Phù Ninh, hn 2000 nm trc ngi Vit ã có mt ni ây khai phá t ai, to dng nhng trang p u tiên. Kt qu nghiên cu kho c hc cho bit khu vc ven sông, ti làng Tri Sn và Ngc Khê ã phát hin c rt nhiu m thuyn, trong ó có m Vit Khê cha ng hn 100 hin vt bng ng, g sn mài nh trng ng, thp ng, giáo và dao gm ng… có niên i cách ngày nay khong 2500 nm, cho thy ch nhân ca ngôi m này là mt th lnh rt có th lc và giàu có, chng t ngi Vit c ã qun c ông úc và lâu dài khu vc này.

Ti làng Tri Sn, xã An Sn, ven sông, còn lu gi mt chng tích lch s hào hùng ca cha ông ta chng gic Pháp xâm lc, ó là hang c Tít (nm trong khu di tích Tri Sn, ã c xp hng cp thành ph). Tên hang cng chính là tên ngi anh hùng chng Pháp. Ông có tên tht là Mc Vn Tích (Tit), ngi làng Lu Thng (nay thuc th trn Kinh Môn, tnh Hi Dng). Nm 1885, vua Hàm Nghi xung chiu Cn Vng, ông tham gia khi ngha Bãi Sy do Nguyn Thin Thut lãnh o. Tháng 10/1886, vua Hàm Nghi phong ông là c quân v Hi Dng (nên gi ông là c Tít), ông ã chn ng Thiên Thai, chùa Kim Liên (mt ngôi chùa c dng t thi Mc) và làng Tri Sn, ni có a th him tr, có rng núi, hang sâu, cù lao y lau sy kp gia sông Kinh Thày (thng lu sông Cm) và sông á Bc làm cn c. Ngha quân ã t chc nhiu trn ánh n ông Triu (Qung Ninh), Tng Sn (Núi voi, An Lão), ánh tàu ch trên sông á Bc, gây cho quân Pháp nhiu tn tht. Tháng 7-1889, Pháp huy ng lc lng tn công Tri Sn. bo toàn tính mng cho ngha quân, c Tít chp nhn àm phán, ký hòa c vi Pháp. Cuc àm phán c t chc ti ình Phù Lu Ni (xã Phù Ninh, huyn Thy Nguyên). Ông b Hoàng Cao Khi la bt giao cho Pháp và b a i ày ti Angiêri, sau a ông v qun thúc và mt ti Pháp nm 1916.

D án Khu ô th Bc sông Cm

Cng trên vùng thng lu sông Cm, ni Cm giang nhn nc ca sông Kinh Môn, vùng t bên T ca dòng sông chính thôn Câu T Ni, xã Hp Thành, ni lu gi mt di tích khá c bit là t ng và lng m Ninh Vng Mc Phúc T, mt thân vng, danh tng nhà Mc. Mc Phúc T là con trai th 2 ca Mc ng Doanh, c vua Mc c i trn th vùng Hi ông (vùng bin ông Bc ngày nay). Khi làm quan trn th vùng này, ông ra sc v v dân chúng, c thúc p ê, ào sông khi ngòi, khai khn t ai, khuyn khích ngh ánh cá, m ch Chanh Qung Yên, ch Tha, ch á Bia và ph Khách Long Mã huyn Thy ng (Thy Nguyên ngày nay). Ông cng chính là ngi cho p thành Dn (xã Liên Khê, huyn Thy Nguyên) và ch huy tng s giao tranh quyt lit vi quân Trnh ti thành Dn vào nm 1593. Do lc lng quá chênh lch, Ninh vng và hai thân vng khác ã tun tit ti thành Dn. Phn m ca ba vng c táng ti cánh ng Thim Khê, xã Liên Khê, c dân gi là m ba vua. Sau phu nhân ca Ninh Vng là oàn Th T Ninh chuyn hài ct ca ông v an táng ti thôn Câu T Ni. Vào thi Nguyn, con cháu h Mc xây dng t ng th Ninh Vng Mc Phúc T. Hin nay ti di tích còn lu gi, bo tn c 3 tm bia á thi Nguyn ghi chép v vic xây dng t ng. Di tích c xp hng cp thành ph nm 2008.

Sau khi nhn nc ca sông Kinh Môn, sông Cm vn tip tc theo hng tây bc ông nam xuôi dòng a ta n mt di tích kin trúc ngh thut c sc, ó là ình Kin Bái, thuc xã Kin Bái, huyn Thy Nguyên.

ình Kin Bái nm gn bn Kin, xa thuc trang H Bái, huyn Thy ng, ph Kinh Môn, tnh Hi Dng c khi dng vào nm Chính Hòa lc niên (1685), cùng vi ình Hàng Kênh là hai ngôi ình hin còn c nht Hi Phòng. ình Kin Bái vn còn lu gi c nhiu mng chm khc cc k sinh ng, y náo nc ca ngh thut triu Lê Trung Hng, cui th k 17. ình Kin bái c xp hng cp quc gia nm 1986.

Ht t Kin Bái, sông Cm chy theo hng ông, ông nam. Bên b bc ca sông vn là nhng xóm làng trù phú, ni sn sinh, bo tn nhiu công trình kin trúc c, ni ting nht phi k n là chùa Lâm, tên ch là Sùng Nguyên t, c khi dng vào thi Lý-Trn. Nm 1928, chùa c Hòa thng Thông Thanh tôn to, vi tam quan b th kiu gác chuông, tháp cu phm liên hoa 9 tng bng á. Chân tháp xây khá ln kiu hình lc lng, to 6 vòm ca. Xa, các nhà s thng làm l chy àn di chân tháp.

Bên b nam sông Cm, a phn t vùng t S Du n ca Cm, gn lin vi quá trình hình thành, phát trin ca ô th và cng Hi Phòng. Ngc dòng lch s, vào tháng 1-1872 uyprê (dupre) tng ch huy lc lng vin chinh Pháp Nam K ã c mt chin hm nh, di s ch huy ca Trung tá Snê ra thám him vùng bin Hi Phòng, th neo ca Cm.

 Sau hòa c Giáp Tut (1874), Pháp chim Hi Phòng, ã cho kho sát toàn b tuyn ng sông Cm. Nm 1884, k s thy vn giôdép rnô (J.renaud), Giám c Cc ô th Pháp ã lp xong bn . Nm 1885 n nm 1890, xây dng cu tu ni, kho bãi… Lúc mi m cng Hi Phòng gi là bn Sáu kho. Ca dao Hi Phòng xa có câu: “Hi Phòng có bn Sáu kho, có sông ca Cm, có lò xi mng”.Ti cng Hi Phòng vào tháng 5/1918, vua Khi nh, khi ra thm Bc K ã ng giá ti bn này (khu vc cu Hoàng Vn Th hin nay), nên khu vc cu tàu này sau c gi là Bn Ng.

 Ngày 20/10/1946, Ch tch H Chí Minh v thm Hi Phòng sau mt thi gian Ngi thm nc Pháp. Ni Ngi t bc chân u tiên xung mnh t Hi Phòng chính là Bn Ng. Nói chuyn vi nhân dân Hi Phòng, Ngi cn dn:  “Anh ch em ng tâm hip lc thì chc chn thành ph s tr thành thành ph gng mu ca c nc ta”.

 Bên cnh cng Hi Phòng còn có bn Bính. Lúc u gi là bn ò Bính, vì bn do ngi làng Bính ch ò a khách sang sông. Khi Pháp sang, t khu vc này ch thành t nhng a, bn có tên Lc , vì Ty Lc (tc s Công chính t gn ó). Sau ngày gii phóng Hi Phòng (13/5/1955), ni ây tr thành bn phà. Bn phà Bính mt thi là bn ln, sm ut bc nht ca thành ph cng nh min Bc. ây ngoài phà ch xe và khách sang sông, còn có các tàu khách Hi Phòng i Cát Hi, Cát Bà, Hòn Gai, Ca Ông, Mi Ngc, Ph Li, Bc Giang. a danh bn Bính ni ting không ch vi ngi Hi Phòng mà còn vi nhân dân c nc và ã i vào th, nhc: “Nhng bn Bính, Xi mng, cu Rào, cu t, Lc Viên. Nhng cái tên nghe chng th âu, nhng vi ta vô cùng oanh lit”.

B Nam sông Cm vào cui th k 19, u th k 20, ngoài cng Hi Phòng, mt lot các nhà máy c xây dng ó là nhà máy in Ca Cm (hoàn thành nm 1894, nay thuc phng Máy Chai), nhà máy in u tiên ông Dng; nhà máy Xi mng Hi Phòng (khi công nm 1899, nay thuc phng Thng Lý), nhà máy xi mng u tiên ông Dng; Nhà máy Pht Phát, Nhà máy Ch ( khu vc Nhà máy óng tàu Bch ng ngày nay); Hãng du la Pháp Á, hãng Shell ca Pháp, hãng du Standa ca M ln lt t kho kinh doanh xng du ti vùng t ven sông Cm thuc làng Thng Lý (nay thuc S Du).

Nh vy, gii t ven sông Cm (t phng S Du n phng Máy Chai ngày nay) vào cui th k 19, u th k 20 ã tr thành trung tâm công nghip, dch v và cng không ch ca thành ph Hi Phòng mà còn ca c min Bc Vit Nam.  

Ngày nay, bên b sông Cm ã có nhiu i thay, cu Hoàng Vn Th, cu Bính, cu Kin, nh nhng di la mm bc qua sông thay th cho nhng bn phà Bính, phà Kin, ò Lâm, mt thi gian khó. ô th Vinhomes, mt biu tng ca ô th xanh ã mc lên trên nn nhà máy xi mng Hi Phòng c. Cng Hi Phòng ang dn tin ra bin vi h thng cng nc sâu ình V, Lch Huyn liên hoàn, hin i. Bên b Bc sông Cm, mt trung tâm chính tr-hành chính-vn hóa, mt ô th mi nng ng ang c hình thành, s to nên mt bc tranh kin trúc hin i, a màu sc, soi bóng lung linh xung dòng sông Cm.    

Xuân Trung

Bo tàng Hi Phòng

T kha:
Bnh lun ca bn v bi vit...

captcha